Dünya Kamuoyunda Ermeni Soykýrýmý olarak bilinen, Türkiye’de hala ”Ermeni Sorunu” olarak adlandýrýlan ve bir tabu haline getirilen konu üzerindeki tartýþmalar hala sürmektedir. 1915’de Osmanlý Hükümetinin resmi bir tehcir kararýyla Ermenileri sürgün ettiði ve sürgünler sýrasýnda ve sonucunda yüzbinlerce Ermeninin imha olduðu tüm taraflarca kabul edilir. Bu konuda deðiþik sayýlar verilir. Resmi ”Türk Tezi”ne göre, ölen Ermenilerin sayýsý, 300 bin ile 600 bin civarlarýndadýr. Buna karþýlýk, Ermeni ve bazý baðýmsýz araþtýrmacýlar, bir ile birbuçuk milyon civarýnda Ermeninin imha edildiðini söylemektedirler. Yani, hepsi Osmanlý vatandaþý olan yüzbinlerce Ermeninin sürgün sýrasýnda ölmüþ veya öldürülmüþ olduðu tüm taraflarca kabul edilir. Tartýþmalarýn merkezini oluþturan konu þudur: Sürgünler sýrasýnda meydana gelmiþ bu ölüm ve öldürmeler, bilinçli, merkezi bir politikanýn ürünü müdür? Baþta Ýttihat ve Terakki Partisi olmak üzere, Osmanlý yöneticileri, kendi Ermeni vatandaþlarýný imha etmek yolunda bir karar almýþlar ve bu kararý uygulamaya mý koymuþlardýr? Yoksa ölümler ve öldürmeler, ”Türk tarafý”nýn iddia ettiði gibi, sürgün sýrasýnda, savaþ koþullarý nedeniyle istenmeyen ama engellenemeyen kayýplar mýdýr? Konuya iliþkin birçok bilgi ve belge mevcuttur. Özellikle Osmanlý, Almanya, Avusturya, Ingiltere, Amerika Birleþik Devletleri Arþivleri bu bilgi ve belgelerin en önemli kaynaðý durumundadýr. Osmanlý ve Alman Arþiv Belgeleri hariç, diðer ülke arþiv belgelerinin önemli bir kýsmý yayýnlanmýþtýr. Osmanlý Arþiv Belgeleri hakkýnda, tasnif sorunu ve çalýþma koþullarýnda çýkartýlan zorluklar nedeniyle ciddi kuþkular mevcuttur. Türk Hükümetlerinin ve ”Türk Tezi”ni savunan bazý araþtýrmacýlarýn iddiasý, Osmanlý Arþiv belgelerinin, diðer ülkelerdeki arþiv belgeleri ile esasta zýt bilgiler içerdiði yolundadýr. Bu iddia, baðýmsýz bir çok araþtýrmacý tarafýndan da desteklenir ve Osmanlý Arþiv Belgelerindeki bilgilerin, Batý Arþivleri ile çeliþkili karaktere sahip olmasý, Osmanlý Belgelerine güvenilemeyeceðinin bir gerekçesi olarak kullanýlýr. Bunun aksi iddialar da vardýr. Buna göre, Osmanlý Belgeleri esas olarak, diðer arþivlerdeki bilgilerle çeliþmemektedir, onlarý destekleyen bilgilere sahiptir ve arada herhangi ciddi bir çeliþki söz konusu deðildir. Osmanlý arþiv belgeleri konusundaki en önemli kuþku, bu belgelerin, olaylardan sorumlu olan ve olaylarý örgütleyen bir devlet tarafýndan kaydedilmiþ olduðu gerçeðidir. Bu nedenle, esas olarak, olaylarýn üstünü örtmeye yönelik ve ”taraflý” olduklarý, kasýtlý olarak bu amaca uygun olarak düzenlendikleri eleþtirisi yapýlýr. Hem Osmanlý arþivlerinde ciddi temizliklerin yapýldýðýnýn biliniyor olmasý hem de aradan 90 yýla yakýn zaman geçmesine raðmen hala arþivlerdeki tüm bilgilerin araþtýrmacýlarýn hizmetine serbestçe sunulmamýþ olmasý bu ”kasýt” ve ”tarafgirlik” konusundaki kuþkularý artýrmaktadýr. Benzeri kuþku ve kaygýlar Amerikan ve Ýngiliz arþiv belgeleri hakkýnda da ileri sürülür. Bu ülkelerin, Osmanlý Hükümeti ile savaþan taraflar olduðu gerçeðinden hareketle, bu ülke arþivlerindeki bilgilerin propaganda amacýna yönelik olarak hazýrlandýðý veya düzenlendiði ileri sürülür. Sözü geçen ülke arþivlerindeki bilgiler hakkýnda sürdürülen bu tartýþmalarýn dýþýnda olan iki ülke söz konusudur. Almanya ve o zamanki Avusturya-Macaristan. Bu iki ülke de Osmanlý Devletinin savaþta müttefiki idiler. Olaylar hakkýnda en yakýn kaynaklardan bilgi edinme imkanýna sahiptiler. Hem Ýmparatorluðun her yanýna daðýlmýþ konsolosluklarý vardý hem de birçok yerde görev yapan askeri ve sivil personele sahiptiler. Ayrýca Ýstanbul’da, Osmanlý yöneticileri ile baþta savaþýn ortak yürütülmesi için askeri konular baþta olmak üzere, çok yoðun bir ortak çalýþma ve istihbarat alýþ veriþi içindeydiler. Yayýnlamaya baþladýðýmýz belgelerden de anlaþýlacaðý üzere, Osmanlý Hükümetine yönelik suçlamalara karþý, onu korumaya özel bir önem göstermiþlerdir. Osmanlý Hükümetinin, Ermenilere yönelik gündeme getirdiði politikalara, baþlangýçta destek vermiþler, bunun böyle olmadýðý durumlarda bile, olaylarýn üstünü örtmeye, boyutunu küçük göstermeye yönelik bir politika izlemiþlerdir. Ayrýca, bölgelerden konsolosluklar veya Istanbul büyükelçiliði tarafýnda Berlin’e yollanan bu raporlarýn önemli bir kýsmý ”gizli” kalmasý kaydýyla, sadece iç yazýþma niteliðinde, dýþa yönelik propaganda niteliðinden uzak kaleme alýnmýþlardýr. Bu nedenle bu ülke arþivlerindeki bilgiler hakkýnda, Ýngiliz ve Amerikan arþivlerindeki bilgiler konusunda ileri sürülen kuþkularýn ileri sürülmesi oldukça zordur. Burada ilk defa olarak, önemli Alman arþiv belgeleri, orijinal olarak okuyucunun hizmetine sunmaktýr. Alman Arþiv Belgeleri Hakkýnda Genel Bilgi Ermeni soykýrýmý konusunda Alman Arþiv Belgeleri içinde en önemli kýsmý, Dýþiþleri Bakanlýðý belgeleri oluþturur. Bu belgeler arasýnda konumuzla ilgili iki ayrý tasnif çok önemlidir. Birinicisi, eski tasnife göre ”AA 183 Türkei” kategorisi altýnda toplanmýþ dosyalardýr; diðeri ise ”Botschaft Konstantinopel” (Istanbul Büyükelçiliði) dosyalarýdýr. ”AA 183 Türkei” dosyalarý bugün yeniden numaralanmýþtýr ve R 14050 numaralý dosya ile baþlar. Son dosya 1918 yýlý ile ilgili olup R 14106 numaralýdýr. Yayýnladýðýmýz belgeler içinde bu dosyalardan alýnan belgeler ”DuA-r” (Almanya Ermeniler-düzeltilmiþ) kýsaltmasýyla gösterilmiþtir. Botschaft Konstantinopel (Istanbul Büyükelçiliði) belgeleri ise ayrý dosyalanmýþtýr. Bu dosyalarda konumuzla ilgili iki ayrý tasnif vardýr. Birincisi, ”Armenische Angelegenheiten” (Ermeni Meselesi) tasnifidir. 1902 Kasým ayý itibarýyla mikro filme alýnmýþ ve Cilt 92 numarasý verilmiþtir, bu tasnif Cilt 102’ye kadar (Ekim 1918) devam eder. Her ne kadar, Ermeni Meselesi adý verilmiþse de bu dosyalar daha çok kiþiler hakkýndaki bilgileri içerir. Ýkinci tasnif, ”Reformen in kleinen Anatolien veya Reformen in Asiatischen Türkei” (Küçük Anadolu’da Reformlar veya Asya Türkiye’sinde Reformlar) baþlýklarý ile bir araya getirilen, Ermeni Reformlarý ile ilgili belgeleri içerir. Bu tasnif, Cilt 164 ile baþlayýp Cilt 174’e kadar devam etmiþtir. (Yayýnladýðýmýz belgeler içinde bu dosyalardan alýnan belgeler Bo.Ko. kýsaltmasý ile gösterilmiþtir). Alman Arþivlerinde, yukarda sözü edilen tasniflerden baþka tasnifler de vardýr elbette. Konumuzla ilgili olan, ”Dünya Savaþý”; ”Baðdat Demir Yolu”; ”Kafkasya” adlý tasniflerdir. Bunlarýn dýþýnda özellikle þahýslar hakkýnda tutulmuþ dosyalar özel önem taþýrlar. Alman Arþiv Belgeleri’nin son derece sýnýrlý bir kýsmý, Alman Papaz Lepsius tarafýndan „Deutschland und Armenien 1914-1918. Sammlung diplomatischer Aktenstücke” (Tempelverlag Berlin, 1919. Yeniden Basým: Donat & Temmen Verlag, Bremen, 1986) adýyla, 1919 yýlýnda yayýnlanmýþtýr. Lepsius, toplam 444 belge yayýnlamýþtýr fakat bu belgelerin arþiv numaralarýný vermemiþtir. Bu nedenle, araþtýrmacýlar için, bu belgelerin hangi tasniflerden ve hangi dosyalardan alýnmýþ olduðu bir muamma olarak kalmýþ ve belgeleri orijinalleri ile kýyaslamak uzun yýllar, sadece tesadüflere baðlý kalmýþtýr. 1997 yýlýndan itibaren, Wolfgang Gust, eþi Sigrid Gust ile birlikte, Alman arþivlerini sistemli olarak toplamaya ve taramaya baþlamýþtýr. Yapýlan bu tarama iþleminin ilk sonuçlarý þöyledir: a) Lepsius tarafýndan yayýnlanan 444 belgenin tümünün orijinalleri, 4 belge hariç, bulunmuþtur. Belgeler, AA 183 Türkei; Ýstanbul Büyükelçiliði ve Kafkasya tasniflerinden seçilmiþlerdir. b) Bu dökümanlarýn doðruluðundan yýllarca kimse kuþku duymamýþtýr. 1970’li yýllardan itibaren, sýnýrlý sayýda akademisyen, kýyaslama imkaný bulduklarý birkaç belgeden hareketle, Lepsius tarafýndan yayýnlanmýþ bazý belgelerin tahrif edilmiþ olduklarý sonucuna ulaþmýþlardý. Bugün, yapýlan sistematik tarama ve kýyaslama sonucunda biliyoruz ki, bu 444 belgenin tümüne yakýný orijinallerinden farklýdýr ve tahrif edilmiþlerdir. Bu tahrifatýn üç þekilde yapýldýðýný söyleyebiliriz. Birincisi, belgelerin tümüne yakýnýnýn dili büyük ölçüde deðiþtirilmiþtir. Daha çok dile iliþkin olan bu düzeltmelerin, belgelerin içeriði açýsýndan fazla bir öneme sahip olmadýðý söylenebilir. Ýkincisi, belgelerde, özellikle olaylara þahit olanlarýn aktardýklarý gözlemlere ve benzeri bazý eklere hiçbir biçimde yer verilmemiþtir. Üçüncüsü, yayýnlanan belgeler içinden, bazý paragraflar ve cümleler kasýtlý olarak çýkartýlmýþlardýr. c) Bu tahrifat ve deðiþikliklerin kimin tarafýndan yapýldýðý ciddi bir tartýþma konusu olmuþtur. Kimi araþtýrmacýlar, bu tahrifatlarýn yapýlmasýndan doðrudan Lepsius’u sorumlu tutmuþlardýr. Oysa, Wolfgang Gust, yaptýðý titiz araþtýrma sonucunda, deðiþiklik ve tahrifatlarýn esas olarak Alman Dýþiþleri Bakanlýðý tarafýndan yapýldýðýný ispatlamýþ bulunmaktadýr. Lepsius’un evraklarý arasýnda, Dýþiþleri Bakanlýðýnca kendisine yayýnlanmasý amacýyla yollanmýþ bazý dökümanlar bulunmuþtur. Bu belgeler, orijinal belgelerin tahrif edilmiþ kopyalarýdýr. Ayrýca, Dýþiþleri Bakanlýðý belgeleri arasýnda, Lepsius’a yollanan bu belgelerin geri alýndýðý ve yakýldýklarýna iliþkin kayýtlar bulunmuþtur. Bunun dýþýnda, Lepsius ve Dýþiþleri Bakanlýðý arasýnda konuya iliþkin bilgi verecek yazýþmalara ve bilgilere sahip deðiliz. Lepsius’a yollanan tahrif edilmiþ belgelerin tümüne yakýný yakýldýklarý ve elimizde ancak birkaç tane örnek bulunduðu için, Lepsius tarafýndan ikinci bir tahrifat yapýlýp yapýlmadýðýna iliþkin elde fazla bir kanýt yoktur. Ama, Lepsius’a gönderilen bir belgede yer alan ve Almanlarý suçlu duruma düþürecek, çýkartýlmasý unutulmuþ bir cümlenin Lepsius tarafýndan metinden çýkartýldýðýný biliyoruz. Bu bilgiyi genelleþtirmek fazla yanlýþ olmasa gerekir. Lepsius, kendisine gönderilen belgeleri orijinal zannetmiþ olsa bile, üzerinde oynamaktan çekinmemiþ görünmektedir. Savaþ’tan yenik çýkan Almanya, Ermeni Soykýrýmý konusunda suçsuz olduðunu ispat etmek telaþýna düþmüþtür ve bu konuda Lepsius’un yardýmýna baþvurmuþtur. 1890’lardan beri, Osmanlý Ýmparatorluðundaki Ermenilerin uðradýklarý haksýzlýklar ile uðraþan, bu doðrultuda birçok kitap yayýnlayan ve Alman Hükümeti ile açýk çeliþkiye düþen Lepsius, uluslararasý kamuoyunca da güvenilir bir isimdir. Nitekim, 1916 yýlýnda, Ermeni Halkýnýn durumu konusunda yayýnladýðý bir kitap yasaklanmýþ ve Lepsius, tarafsýz ülke olan Hollanda’ya ”kaçmak” zorunda kalmýþtýr. Oysa, Lepsius’un, Hollanda’ya gidiþinin bilinmeyen bir yönü vardý. Lepsius, Hollanda’ya kaçmamýþ, aksine oraya doðrudan Alman istihbarat görevlisi olarak çalýþmak amacýyla gitmiþtir. Lepsius açýsýndan da, Alman Hükümetinin suçsuzluðunu ispatlamak önemliydi ve bu nedenle yalan söylemekten de çekinmemiþtir. Kitabýnda, belgelerin tümünün, diðer belgeler arasýndan kendisi tarafýndan seçildiðini, Alman Hükümeti’nden baðýmsýz ve tarafsýz olarak, özgürce çalýþtýðýný iddia etmiþtir ki bu doðru deðildir. Lepsius, Alman Belgelerini taramamýþ, sadece kendisine yollanan belgeleri yayýnlamakla yetinmiþ ve anlaþýldýðý kadarýyla, deðiþtirmekten de çekinmemiþtir. d) Tahrifat ve deðiþikliklerde esas alýnan prensipler þunlardýr: a- Alman Hükümetinin, sürgün ve öldürmelerden doðrudan haberdar ve sorumlu olduðuna; politik ve ahlaki olarak olaylarýn sorumluluðunu taþýdýðýna iþaret eden tüm bilgiler belgelerden çýkartýlmýþtýr; b- bazý öldürme olaylarýna doðrudan karýþan Alman subaylarýnýn isimlerine yer verilmemiþtir; c- olayý, uluslararasý kamu oyu önünde de dramatik hale sokabilecek, soykýrýmýn dehþet boyutlarýný gösteren tüm gözlemci raporlarý çýkartýlmýþtýr; d- Bazý bölgelerde, Türk ve Müslüman halkýn yapýlan uygulamalarý eleþtirdiklerini gösteren bazý bilgilere yer verilmekle birlikte, bu tür bilgi içeren birçok cümle ve paragrafa belgelerde yer verilmemiþtir. ”Türk Düþmaný” bir tutuma sahip olduðunu bildiðimiz Lepsius’un, bu konuda, bakanlýk görevlileri ile çeliþkiye düþmeyi dahi göze alarak, olumsuz ve kötü bir Türk imajýnýn çýkmasýna özen gösterdiðini söyleyebiliriz; e- Ermeni örgütlerinin faaliyetlerine iliþkin (Rus Konsolokluklarý ile iliþkiler, silahlanma vb.) bazý bilgiler belgelerden çýkartýlmýþtýr. Ana amaç; Almanlarýn soykýrým ile hiçbir ilgilerinin olmadýðý, yapýlanlarýn sorumluluðunun sadece ve sadece Osmanlý Hükümeti’ne (ve Türklere) ait olduðu; Alman Hükümetinin Ermenilerin acýlarýný dindirmek için, Osmanlý Hükümeti nezdinde giriþimlerde bulunduklarý yolunda bir hava yaratmaktýr. Nitekim Lepsius, kitaba yazdýðý önsözde ve koyduðu eklerde bu tezi ispat için özel bir çaba harcamýþtýr. Burada Yayýnlanan Dökümanlar Hakkýnda Yayýnlamaya baþladýðýmýz Alman belgeleri, þimdilik, Lepsius tarafýndan yayýnlanmýþ 444 belge ile sýnýrlýdýr. Bu belgelerin (bulamadýðýmýz 4 tanesi hariç) tümü orijina haliyle yayýnlanmýþtýr. Belgelerin hangi tasnif ve dosyalardan alýndýðý gösterilmiþtir. Yine, ”tahrifatlar” baþlýðý altýnda, ayrý bir bölüm olarak, bu belgelerde yapýlan tahrifatlar gösterilmiþtir. Böylece, okuyucunun kolaylýkla, hangi deðiþikliklerin yapýlmýþ olduðunu görmesi saðlanmýþtýr. Tahrifatlarý göstermek için, Lepsius tarafýndan yayýnlanan deðil, orijinal belgeler kullanýlmýþtýr. Sadece çýkartýlan paragraf ve cümleler, yer verilmeyen ekler gösterilmiþtir. Dil düzeltmelerinin iþaretlenmesi, metni okunmaz hale sokacaðý için yapýlmamýþtýr. Bu dil düzeltmelerinin neler olduðunu merak eden okuyucunun, Lepsius’un yukarda adý geçen kitabýna baþvurmasý ve burada yayýnladýðýmýz belgeleri, oradaki belgelerle kýyaslamasý gerekir. Burada Almanca olarak yayýnladýðýmýz 440 belgenin tümünü Türkçe ve Ingilizce olarak da yayýnlamak isterdik. Özellikle maddi nedenlerden dolayý bir seçme yoluna gitmek zorunda kaldýk. Önemli gördüðümüz 110 civarýndaki belgeyi seçtik ve bunlarý Ýngilizce ve Türkçeye çevirdik. Bu 110 civarýndaki belgenin, çeviremediðimiz diðer belgelerdeki bilgileri de aþaðý yukarý ihtiva ettiklerine inanýyoruz. Belgelerin orijinal yayýný dýþýnda bir de Almanca Ýngilizce ve Türkçe özetleri hazýrlanmýþtýr. Çevirisi yapýlmayan belgelerin ne tür bilgiler içerdiklerini merak eden okuyucular, Türkçe belge özetlerine bakabilirler. Geride kalan belgelerin de çevrilmesini isteyen kiþi ve kuruluþlarla her türlü ortak çalýþmaya açýk olduðumuzu belirtmek isteriz. Amacýmýz, Almanca belgelerin tümünün, Ýngilizce ve Türkçeye kazandýrýlmasýdýr. Lepsius tarafýndan yayýnlanan belgeleri esas almamýzýn nedeni, bilim çevrelerinde bile hala önemli bir kaynak olarak kullanýlan kitabýn herhangi bilimsel bir deðeri olmadýðýný göstermek içindi. Eklemeye gerek dahi yoktur ki, bu 444 belge, Alman Dýþiþleri Arþivindeki, konuya iliþkin tüm önemli belgeleri içermemektedir. Özellikle Alman Devletinin sorumluluðuna iþaret eden, bu konuda çok önemli bilgi veren birçok baþka belge mevcuttur. 1919 yýlýndaki yayýn sýrasýnda, Lepsius veya Alman Hükümetince dikkate alýnmayan binlerce belge arasýndan ikinci bir seçme daha yapmýþ bulunmaktayýz. 500 civarýnda olan bu belgeler gene aðýrlýklý olarak, eski tasnifle AA 183 Türkei ve Botschaft Konstantinopel dosyalarýndan seçilmiþlerdir. Bu 500 belge de yakýnda Almanca olarak okuyucunun hizmetine sunulacaktýr. Birinci adýmda yaptýðýmýz gibi, bu 500 belge içinden de Ýngilizce ve Türkçeye çevrilmek üzere 120 civarýnda belgeyi seçmiþ bulunuyoruz. Bu belgeleri de yakýnda okuyucunun hizmetine sunmayý ümid ediyoruz. Dýþiþleri Bakanlýðý belgelerinin tasnif ve yayýný tamamlandýktan sonra, Alman arþivlerindeki diðer tasnifler ve dosyalar taranacaktýr. Amaç, özellikle 1915’de yaþananlar olmak üzere, dönem üzerine bilgi veren tüm önemli arþiv belgelerinin okuyucularýn hizmetine sunulmasýdýr. Planlanan, Baðdat Demir Yolu; Kafkasya ve Dünya Savaþý tasniflerinin taranmasýdýr. Fakat elimizdeki bilgilerin ýþýðýnda þu kadarýný söyleyebiliriz ki, Ermeni soykýrýmý konusunda doðrudan bilgi veren belgeler büyük ölçüde taranmýþ bulunmaktadýr. Diðer taramalar, dönemi daha kapsamlý anlamamýza ýþýk tutacak bilgi ve belgeleri gün ýþýðýna çýkartacaktýr. 1915-7 olaylarý hakkýnda, en önemli kaynaklarýn baþýnda Alman Askeri arþivleri gelir. Fakat bu arþivler ikinci dünya savaþý sýrasýnda bombalanmýþlardýr, büyük bir kýsmý yanmýþ ve kaybolmuþtur. Var olanlar ise deðiþik þehirlerde daðýnýk olarak bulunmaktadýr. Henüz hiç bir araþtýrmacý tarafýndan sistemli olarak taranmamýþtýr. Elimizdeki Dýþiþleri Bakanlýðý belgelerinden biliyoruz ki, Alman Ordusu, Ermenilere yönelik yapýlan uygulamalarda daha aktif, desteleyici bir tutum takýnmýþtýr. Almanya’nýn Soykýrýmda Rolü Önemli bir tartýþma konusu, 1915 sürgün ve öldürmelerinde Almanya’nýn payýnýn ne olduðudur. Bu konuda iki uç tavýrdan söz etmek mümkündür. Bir uç yoruma göre, Almanya, Ermenilere yapýlan uygulamalarý baþýndan beri biliyordu ve hatta bu konuda fikir babalýðý yapmýþ ve eylemi Osmanlý yöneticileri ile birlikte aktif olarak organize etmiþtir. Diðer uç yoruma göre ise, Almanya, baþlangýçta Osmanlý Hükümetinin Ermenileri imha etmek amacýyla sürdüðünü bilmiyordu. Sürgünü gerçeten sadece yer deðiþtirme politikasý olarak anlamýþ ve sadece baþlangýçta, o da bu amaçla sýnýrlý olduðunu zannettiði için desteklemiþti. Ama bölgelerden, özellikle Konsolosluk raporlari gelmeye baþlayýnca, olayýn sýradan bir sürgün deðil, imha olduðunu anlamaya baþlamýþ fakat, Osmanlý ile savaþ müttefiki olduðu için, uygulamalarý desteklemese bile, göz yummayý ve sessiz kalmayý tercih etti. Yani Almanya’nýn doðrudan herhangi bir sorumluluðu söz konusu deðildir. Konuya iliþkin yapýlabilecek bir üçüncü yorum ise, Alman Hükümetinin konuya iliþkin tek bir tutumundan bahsetmenin zor olduðu, Dýþiþleri diplomatlarý ile Askeri otorite arasýnda farklý bir tavrýn söz konusu olduðudur. Bu yoruma göre, bazý Alman askeri görevlileri, sürgün emirlerine imza atmak, bazý ayaklanmalarý bastýrmada doðrudan görev almak gibi fonksiyonlarý yerine getirmiþ olsalar bile, bu Almanya’nýn genel politikasý deðildi. Almanya, sadece, savaþ ortaðý olan bir gücün yaptýklarýna ”göz yummak” zorunda kalmýþtý. Bölgelerden gelen Konsolosluk raporlarý bu konuda en önemli bir kanýt olarak kullanýlýr. Çünkü, bu belgelerden de anlaþýldýðý gibi, bölgelerdeki Alman Konsolosluk personeli ve misyonerler, Ermenilerin acýsýný azaltmak için ellerinden geleni yapmýþlardýr. Özellikle savaþ ve onu hemen takip eden yýllarda, Ýttifak güçleri (Amerika, Fransa, Ýngiltere), Almanya’yý doðrudan sorumlu tutan bir tutum takýndýlar ve bu yönde propaganda yapmaktan çekinmediler. Almanlarýn sadece olaylara göz yummakla kalmayýp, uygulama konusunda da Türklere akýl verdiðini, yardýmcý olduðunu ileri sürdüler. Elimizdeki belgeler, Almanlarýn, olayýn planlanmasý ve uygulanmasý konusundaki aktif katýlýmlarý ve örgütlemedeki paylarý konusunda fazla bilgi vermemektedir. Askeri arþiv belgelerinin çoðunun yanmýþ veya var olanlarýnýn ise henüz tam taranmamýþ olmasý bu konudaki yorumlarýn yetersizliðinin ana kaynaðý gibi gözükmektedir. Fakat, Dýþiþleri Bakanlýðý belgelerinden elde ettiðimiz bilgiler, bize bazý genel tesbitler yapma imkaný vermektedir. Buna göre, her ne kadar, Alman Hükümeti’nin, sürgünlerin imha amacýyla yapýldýðýný baþýndan itibaren bildiðini ileri süremesek bile, bunun farkýna vardýðý andan itibaren bile politikasýný deðiþtirmediðini söyleyebiliriz. Bu politika, Osmanlýlarýn Ermenilere yaptýklarýna sadece seyirci kalmakla sýnýrlý deðildir. Buunun da ötesinde, Almanya, kendi ve uluslararasý kamuoyunda da yapýlanlarý aktif olarak savunmayý esas alan bir politika izlemiþtir. Almanya, gerçeklerin tam aksi yönde olduðunu bilmesine raðmen, Türk yöneticilerinin tezlerine sadýk kalmýþ, yaþananlarýn bir öldürme deðil, sýradan bir sürgün olduðunu anlatma çabasý içine girmiþ, Osmanlý Hükümetine bu doðrultuda destek vermekten geri durmamýþtýr. Alman Hükümetinin bu genel politikasýný gösteren birçok belge vardýr ama bu tutumu özetleyen iki tane belgeye, bir örnek olmasý itibarýyla deðinmekte fayda vardýr. Birincisi, Dýþiþleri Bakanlýðý sekreteri Zimmerman’a ait, 4 Aðustos 1915 tarihli belgedir (PA-AA/R14086/MF7123/62-63; R14105/MF7195/65-66). Bu belge, Lepsius seçmeleri arasýna konulmamýþtýr; yayýna hazýrladýðýmýz ikinci seçmeler arasýnda, (1915-08-04-DE-001 kayýt numarasý ile) yayýnlanacaktýr. Belge’de, Zimmerman, Büyükelçi Wangenheim’a, Ýngiltere, Fransa ve Amerika gibi dýþ güçlerin ve de kilise çevreleri gibi bazý iç çevrelerin Ermenilerin baþýna gelenlerden Almanlarý sorumlu tutmak isteyeceklerini hatýrlatmakta ve buna karþý hazýrlýk yapýlmasýný istemektedir. Wangenheim’dan, olaylarýn moral sorumluluðunun, diðer güçlerin kýþkýrtmasý ile harekete geçen Ermenilerde olduðunu, Türk Hükümetinin, Ermenilerin bu hareketini bastýrmasýnýn, onun doðal hakký olduðunu gösterecek belgeleri bulmasý istenmektedir. Bu belgelere dayanarak, Almanlarýn suçsuzluðunu göstermek amacýyla bir beyaz kitabýn yayýnlanmasý planlanmaktadýr. Nitekim böyle bir beyaz kitap 1916 yýlýnda hazýrlanmýþ ama yayýnlanmamýþtýr. Ýkincisi, Alman Baþbakaný Bethmann Hollweg’in, bir belgeye yazdýðý kenar nottur (1915-12-07-DE-001). Burada yayýnladýðýmýz, 7 Aralýk 1915’li bu belge, Büyükelçi Metternich tarafýndan Berlin’e yollanmýþtýr. Metternich, Alman Hükümetinden, olaylarla araya kesin mesafa koyacak bir açýklama yapmasýný istenmektedir. Belge, Lepsius seçmeleri arasýnda yer alýr ama Baþbakan Hollweg’in kenar notu belgeden çýkartýlmýþtýr. Bu kenar notunda Hollweg; ”bizim tek amacýmýz, savaþ bitene kadar Türkiye’yi kendi yanýmýzda tutmaktýr; bu arada Ermenilerin yok olacak olmasý hiç önemli deðildir”, demektedir. Baþbakan ayrýca Metternich’in nasýl böyle bir öneride bulunduðuna þaþýrdýðýný belirtmektedir. Yani Alman Hükümeti yaz aylarýndan itibaren, bölgelerde nelerin yaþandýðýný biliyordu ama bunu hiç bir biçimde önemsemiyordu. Söz konusu olan, büyükelçi Wangenheim’in sözleri ile, ”askeri nedenlerle meþru olarak baþvurulan tedbirler”di. Her ne kadar yapýlanlar ”üzüntü veren bazý olaylar”dý ama ”Alman Hükümetinin [herhangi bir] itirazý” söz konusu deðildi. Alman Hükümeti, olaylarýn hangi yönde geliþtiðini ilk aylardan itibaren bilmesine raðmen, Osmanlý Hükümetine yardýmcý olmaktan çekinmemiþtir. Osmanlý Hükümetinin yaptýðý resmi açýklamalarda, ona danýþmanlýk yapmýþ, konuya iliþkin propangda amaçlý yayýnlarýn basým ve daðýtýmýnda yardýmcý olunmuþtur. 1915 Ekiminden itibaren çýkartýlan sansür kararnamesi ile, Ermenilere yönelik yapýlanlarýn basýna yansýmasýnýn önüne geçilmiþtir. 1916 yýlýnýn sonuna kadar, gerek resmi organlarýnda, gerekse haber ajanslarýnda Osmanlý Hükümetinin propagandasýna destek olacak yayýnlar yapmýþtýr. 1917 sonrasý, savaþ sonrasý düþünülerek, olaylara karþý olduklarý intibasýný veren açýklamalar yapmýþlardýr ama Ermenilere yönelik Amerikan yardýmlarýnýn kendi üstlerinden gitmesini örgütlemek dýþýnda, önleyici yönde pratik her hangi bir giriþimde bulunmamýþlardýr. Alman askeri yetkililerinin dönem sýrasýndaki tutumlarýna bakýldýðýnda, daha aktif bir katýlýmýn söz konusu olduðu ortaya çýkmaktadýr. Alman sorumluluðu, sadece, sessiz kalarak onay vermekle sýnýrlý deðildir. Alman yüksek komuta konseyi, baþýndan beri neyin planlanmýþ olduðunu sadece biliyor deðildi, bunun da ötesinde, yapýlanlarý doðru buluyor ve destekliyordu. Hatta Enver Paþa’nýn karargahýnda görev yapan bazý Alman subaylarý, deportasyon emirlerini doðrudan imzalamakta herhangi bir mahzur görmüyorlardý. Ayrýca, Ermenilere yardýmcý olmak isteyen bazý Alman diplomatlarýna, Alman askeri otoritelerinin müdahelesi ile görevlerinden el çektirilmiþtir. Hans Humann adlý bir deniz binbaþý, Musul’da Ermenilerin katledildiklerine dair bilgi veren bir raporun kenarýna, ”Ermeniler aþaðý yukarý tamamýyla imha edilmiþlerdir. Bu çok sert ama faydalýdýr”, biçiminde bir not düþmüþtür. Dönemin Osmanlý Genel Kurmay Hareket Þefi görevinde olan Otto von Feldmann, savaþtan sonra, ”inkar etmemek gerekir”, ”Alman subaylar –ki ben de bunlara dahilim- belli zamanlarda, ordunun arkasýndaki belli bölgelerin Ermenilerden temizlenmesi konusunda fikir vermek mecburiyetindeydik”, diyerek sorumluluðun olasý boyutlarý konusunda bilgi vermektedir. Gerek sürgün emirlerini imzalayan, gerekse bazý olaylarýn bastýrýlmasýnda aktif görev alan Alman subaylarýnýn (bazý Alman memurlarýn itirazlarýna raðmen) görevde kalmaya devam etmeleri, yapýlanlarýn Berlin’den açýk bir destek gördüðünü göstermektedir. Alman Hükümetinin merkezi politikasý ne olursa olsun, katliama karþý çýkan onlarca ufak rütbeli Alman subay ve sivil görevlinin, misyonerin ölüme gönderilen Ermenilere ellerinden gelen yardýmý yaptýklarýný burada eklemek gerekir. Onlarýn merkeze yolladýklarý rapor ve telgraflar, olaylarýn gerçek boyutlarýný bize gösteren en önemli kayýtlar arasýndadýr. Bazý Teknik Bilgiler Maddi imkansýzlýklar nedeniyle, Almanca orijinalleri yayýnlanan tüm belgeleri Türkçeye çeviremedik. Belgelerin içeriklerini özetleme yoluna gittik. Belge özetlerinden, tüm belgelerin içerikleri hakkýnda bilgi sahibi olabilirsiniz. Bu özetler içinde, Türkçeye çevirilmiþ olan belgeler özel olarak iþaretlenmiþlerdir. Belgelerde görülen tüm köþeli parantezler tarafýmýzdan eklenmiþtir. Üç ayrý köþeli parantez kullanýlmýþtýr. Birincisi, içi normal puntolarla yazýlmýþ köþeli parantezlerdir, belgenin kimin tarafýndan yazýldýðýný vb. göstermesi için eklenmiþtir. Ýkincisi, italik olarak yazýlmýþ olan köþeli parantezlerdir. Bunlar tarafýmýzdan yazýlmýþ, açýklayýcý bilgilerdir. Üçüncüsü, metin içinde, daha küçük puntalarla yer alan köþeli parantezlerdir. Bunlar, orijinal metinlerde yer alan dipnotlardýr. Dipnotlarý ayrý göstermek mümkün olmadýðý için bunlarý metnin içine almayý ve ufak puntolarla belirtmeyi tercih ettik. Belgelerde üç ayrý imza türüne rastlanacaktýr. Eðer imzada herhangi özel bir iþaret yoksa, örneðin sadece Wangenheim yazýlmýþsa, bu belgedeki orijinal imzadýr. Eðer imza köþeli parantez içinde yazýlmýþsa, [Wangenheim], doðrudan imzalanmamýþ ama Wangenheim tarafýndan gönderildiði belli olan dökümanlardýr. Üçüncüsü, ilk harf dýþýnda köþeli parantez kullanýlmýþtýr W[angenheim], bu durumda orijinal belgede sadece ilk harf bulunmaktadýr. Belli bir dönem sonra, metinlerde yer alan tüm yer ve þahýs isimleri hakkýnda bilgiler içeren bir sözlük eklenecektir. Böylece, bölge ve kiþiler hakkýnda daha ayrýntýlý bilgi elde etmek mümkün olacaktýr. Her döküman için özel bir pencere ayarlanmýþtýr. Bu pencere içine, belge okuyucularý, yer ve þahýs isimleri konusunda olduðu gibi, belge hakkýnda da istedikleri ek bilgileri yazabileceklerdir. Almanca belgelerde yer ve þahýs isimleri orijinal belgede olduðu haliyle býrakýlmýþtýr. Ýngilizce çeviride de bu prensip korunmuþ, sadece bazý baþkentlerin ve büyük þehirlerin Ýngilizceye çevrilmesi yoluna gidilmiþtir. Türkçe çeviride ise, yer ve þahýs isimlerinin mümkün olduðu kadar modern karþýlýklarýný vermeye çalýþtýk. Bunun araþtýrmacýya daha fazla kolaylýk saðlayacaðýný düþündük. Arama tuþu ile ilgilendiðiniz þahýs veya bölgeye iliþkin bilgilerin yer aldýðý tüm belgelere ulaþabilirsiniz. Belgelerin Almanca orijinallerinde, yanlýþ yazýmlar, imla hatalarý vb., eðer çok bariz hatalar ise düzeltilmiþ yoksa genellikle aynen býrakýlmýþtýr. Okunamayan kelime veya cümleler [okunmuyor] biçiminde gösterilmiþtir.
Orijinal belgelerin yapýsý oluþturulan baþlýk yardýmýyla aynen korunmuþtur. Kýsaltmalarýn hangi anlama geldiðini, kýsaltmalar baþlýðý altýndaki makalede bulabilirsiniz. Belgelerde yer alan A numaralarý, Berlin’e gelen her evraka verilen Merkezi Kayýt (kütük) numaralarýdýr. Ayrýca her belgenin, nereden yollandýðý, hangi bürolardan geçtiði ve nihai olarak nereye ulaþtýðý gene bu baþlýklardan anlaþýlabilir.
Projenin gerçekleþmesinde birçok kiþi ve kuruluþun emeði geçmiþtir. Baþta, Jenosit Araþtýrmalarý Direktörü Prof. Vahakn N. Dadrian olmak üzere, Zoryan Enstitüsü projeyi destekleyen kuruluþlarýn baþýnda gelir. Dadrian’ýn aktif destek ve yardýmlarý dýþýnda, Enstitü metinlerin Ýngilizce çevirisini üstlenmiþtir. Kendilerine teþekkürü ederiz. Tarihsel kaynaklarýn özüne dokunulmadan verilmesi, dikkat edilmesi gereken hususlar vb. onun tavsiyleri dikkate alýnarak yapýldý. Belgelerde yer alan Fransýzca ve Ýngilizce metinlerin bilgisayar ortamýna aktarýlmasý, Armen Haghnazarian’ýn yardýmýyla Erivan’da yapýldý. Almaca metinler, Hamburg’da bilgisayar ortamýna aktarýldýlar. Toros Sarian’ýn yardýmýnýn özel olarak altýný çizmek isteriz.
Metinlerin Türkçe çevirileri Mehmet Tekin tarafýndan yapýldý, Toros Sarian tarafýndan kontrol edildi ve düzeltildi. Çevirilerin finansmaný konusunda, Ermeni Araþtýrmalar Merkezi (Armenian Research Center) ve direktörü sayýn Prof. Dennis Papazian yardýmlarýný esirgemediler. Kendilerine teþekkürü bir borç biliriz.